 عيد نوروز و آداب آن
با اين که در قرآن کريم به نوروز و نيز به اعياد اسلامي اشاره اي نشده است، ليکن بخشي از روايات اسلامي به تجليل و تکريم از عيد اختصاص دارد
مفاتيح الجنان شيخ قمي روايتي از معلي بن خنيس را درباره نوروز ذکر کرده است که اعمال اين روز و دعاي مربوط به آن را همراه دارد، بي آنکه اشاره اي به فضيلت اين روز کرده باشد. ولي بحارالانوار مجلسي روايات معلي بن خنيس را به تفصيل آورده است. در آن روايات به فضيلت و برتري اين روز نسبت به ساير ايام بسيار پرداخته است و يکي از روايات مفصل معلي بن خنيس از نوروز را اين گونه تجليل کرده است: نوروز روزي است که کشتي نوح بر کوه جودي قرار گرفت، روزي است که جبرئيل بر نبي(ع) نازل شد، روزي است که رسول اکرم(ص) علي(ع) را بر دوش کشيد تا بت هاي قريش را از بالاي کعبه رمي کند، روزي است که نبي(ع) به وادي جن رفت و از ايشان بيعت گرفت، روزي است که براي علي (ع) از مردم بيعت گرفت (غدير خم) ، روزي است که قائم آل محمد ظهور خواهد کرد و روزي است که امام عصر(عج) بر دجال پيروز خواهد شد.
و اما روايت خنيس به نقل از امام صادق(ع) در مفاتيح الجنان :
فرمود : چون نوروز شود غسل کن و پاکيزه ترين جامه هاي خود را بپوش و به بهترين بوي هاي خوش خود را معطر گردان. پس چون از نمازهاي پيشين و پسين و نافله هاي آن فارغ شدي، چهار رکعت نماز بگذار يعني هر رکعت به يک سلام و در رکعت اول بعد از حمد ده مرتبه انا انزلناه و در رکعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سوره قل يا ايهاالکافرون و در رکعت سوم بعد از حمد ده مرتبه قل اعوذ برب الناس و قل اعوذ برب الفق را بخوان و بعد از نماز به سجده شکر برو و اين دعا را بخوان.
همان طور که مشاهده مي شود اين روز نيز چون اعياد اسلامي با غسل کردن، پوشيدن جامه نو و معطر گرديدن به بوي هاي خوش و روزه داشتن آغاز مي شود، ضمن آنکه نمازي مشابه نمازهاي ساير اعياد اسلامي دارد.
نماز عيد نوروز
نماز عيد نوروز مشتمل است بر قرائت سوره حمد و سوره هاي قدر، کافرون، توحيد، فلق و ناس و بسيار شبيه به نمازي است که ضمن آداب و اعمال روز جمعه و همين طور اعمال روز عيد غدير خم وارد شده است.
از آنجا که قرائت سوره قدر در نماز عيد نوروز توصيه شده ، مي توان دريافت که عيد نوروز نيز چون ديگر اعياد اسلامي با نزول برکات و آيات الهي همراه بوده است. تأکيد بر قرائت سوره هاي کافرون، توحيد، معوذتين نيز مي تواند اشاره به در خواست دفع انواع شرور و بدي ها داشته باشد.
دعاي عيد نوروز:
دعاي مخصوص عيد نوروز با درود و صلوات بر رسول اکرم (ص) و آل او و اوصيا و همه انبيا و رسولان آغاز مي شود آن گاه با فرستادن درود بر ارواح و اجساد ايشان ادامه مي يابد. در اين دعا آمده است: (هذا الذي فضلته و کرمته و شرفته و عظمت خطره) اين فراز با اندکي جابجايي در کلمات در دعاي مخصوص ماه مبارک رمضان نيز آمده است.
فراز پاياني دعاي مخصوص عيد نوروز: (اللهم .... ما فقدت من شي فلا تفقدني عونک عليه حتي لا اتکلف مالا احتاج اليه يا ذالجلال و الاکرام) از آن جهت که در آن سخن از گم شدن و گمشده ها به ميان مي آيد بيش از اندازه قابل توجه است زيرا، چنانکه در گزارش آيين هاي ايراني خواهد آمد عيد نوروز همان روزي است که حضرت سليمان(ع) انگشتري خويش را پس از مدتي پيدا کرد
نوروز در منابع کهن شيعى
در آغاز بايد اشاره کنيم که مقصود از منابع کهن، منابعى است که تا زمان شيخ طوسى تأليف شده است. آنچه که درباره نوروز در اين منابع آمده، به شرح زير است:
نخست آنکه نجاشى ذيل شرح حال ابوالحسن نصر بن عامر بن وهب سنجارى نوشته است که وى از ثقات اصحاب است و کتاب هايى داشته، از جمله کتاب ما رُوِى فى يوم النيروز. روشن نيست حجم رواياتى که وى در اين کتاب جمع آورى کرده، چه اندازه بوده است. گفتنى است که صاحب بن عباد که بايد او را با احتياط شيعه معتزلى دانست، کتابى با عنوان «الاعياد و فضائل النيروز» داشته است.
در منابع کهن، چند روايت نيز درباره نوروز آمده که به اين ترتيب است:
- نخست روايتى از ابراهيم کرخى که ضمن آن، از امام صادق (ع) سؤال شده که شخصى مزرعه بزرگى دارد. در روز مهرگان يا نوروز، هدايايى (از طرف کسانى که بر روى آن کار مى کنند) به او داده مى شود. آيا بپذيرد؟ حضرت فرمود: آنها که هديه مى دهند مسلمانند؟ ابراهيم مى گويد: آرى. حضرت فرمود: هديه آنها را بپذيرد.
- روايت ديگر چنين است که در روز نوروز به اميرالمؤمنين (ع) گفته شد: اليوم نيروز. حضرت فرمودند: «اصنعوا کل يوم نيروزا»؛ هر روز را نوروز کنيد. و نقل ديگر، همان روايت آنکه حضرت فرمود: «نيروزنا کل يوم». اين همان روايتى است که در آن گفته شده در روز نوروز به آن حضرت، فالوذج هديه کردند و حضرت اين پاسخ را دادند. در حاشيه نسخه اى از فهرست ابننديم آمده است که ثابت بن نعمان بن مرزبان، پدر ابوحنيفه، يا جد او همان کسى بود که فالوذج به امام على عليه السلام، هديه کرد و حضرت فرمود: «نوروزنا کل يوم يا مهرجونا کل يوم». تعبيرى که صاحب دعائم آورده، قدرى متفاوت است. در آنجا آمده است: وقتى فالوذج به امام اهدا شد، حضرت دليلش را پرسيد، گفتند: امروز نوروز است. حضرت فرمود: «فنيروزا ان قدرتم کل يوم»؛ يعنى تهادوا و تواصلوا فى الله.
به جز آنچه از کتاب من لايحضره الفقيه نقل شد، در آثار صدوق، اشارهاى به نوروز نشده است. تنها در «عيون اخبار الرضا»، ضمن اشاره به داستان زيدالنار آمده است که جعفر بن يحيى برمکى بعد از کشتن ابن افطس علوى، سر وى را همراه هداياى نوروز نزد هارون فرستاد. صدوق هيچ اشاره ديگرى به نوروز نکرده است. گفتنى است که در آثار شيخ مفيد نيز، کلمه نوروز يا نيروز يافت نشد.
در تهذيب شيخ طوسى، به بحث هديه در روز نوروز و مهرجان ( عيد مهرگان، روز شانزدهم مهرماه برگزار مى شده است ) اشاره شده بود. جداى از آن شيخ طوسى در مصباح المتهجد، براى نخستين بار بحث از روز نوروز، به عنوان روزى متبرک که روزه استحبابى و نماز دارد، کرده است.
گفتنى است که شيخ طوسي روز نوروز را نه در مصباح و نه در مختصر مصباح معين نکرده است.
ابن ادريس در کتاب السرائر مى نويسد: شيخ ما ابوجعفر در مختصر مصباح از چهار رکعت نماز مستحب در نوروز فرس سخن گفته، اما روز آن را معين نکرده، چنانکه ماه آن را از ماه هاى رومى يا عربى مشخص نکرده است. آنچه برخى از اهل حساب و علماى هيأت و اهل فن در کتابش گفته، اين است که روز نوروز دهم ماه ايار (دهم ماه مه مطابق دوم ارديبهشت) که سى و يک روز است مى باشد. زمانى که نوروز از آن گذشت، روز نوروز فرا مى رسد. گفته شده، نيروز و نوروز دو لغت است، اما نيروز معتضد که به آن «نوروز معتضدى» مى گويند، روز يازدهم حزيران (يازدهم ژوئن مطابق سوم خرداد) است. مردمان سواد و زارعين درباره امر خراج به معتضد شکايت کردند و اين که پيش از رسيدن محصول، خراج گرفته مى شود و همين سبب بدهکارى آنهاست که خود عامل اجحاف به رعاياست. او مصمم شد که پيش از يازدهم حزيران، خراج از کسى مطالبه نکنند.
در دو کتاب دعا که به فارسى در قرن ششم تأليف شده، ياد از حديث معلى بن خُنَيس در اعمال روز نوروز شده که مهمترين آنها، گرفتن روزه، پوشيدن لباس نيکو و نماز مخصوص است. اين دو مورد از دو متن فارسى شيعى قرن ششم قابل توجه است، جز آنکه به احتمال قريب به يقين، برگرفته از شيخ طوسى است.
- در کتاب «ذخيرة الاخره» که مشتمل بر ادعيه بوده و در نيمه نخست قرن ششم تأليف شده، فصلى تحت عنوان عمل روز نوروز فارسيان آمده است. در شرح آن حديث معلى بن خنيس به اين ترتيب نقل شده است:
روايت کند، معلّى بن خُنَيس از صادق عليه السلام که گفت: چون روز نوروز بُوَد، روزه دار و غُسْل کن و جامه پاکترين درپوش و بوى خوش بکار دار و چون نماز پشين و ديگر و سنّت هاى آن بگذارده باشى، چهار رکعت نماز کن به دو سلام و بخوان در رکعت اوّل الحمد و ده بار «إنّا أنزلناه فى ليلة القدر» و در رکعت دويم الحمد و ده بار «قل يا أيها الکافرون» و در رکعت سيم الحمد و ده بار «قل هو اللّه أحد» و در چهارم رکعت الحمد و ده بار «معوذتين». و چون از نماز فارغ گردى، تسبيح زهرا عليها السلام بگوى. چون چنين بکنى خداى تعالى شصت ساله گناه تو بيامرزد. و دعا اين است: «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ الاَْْوْصِياءِ الْمَرْضِيّينَ وَصَلِّ عَلى جَميعِ أَنْبِياءِکَ وَ رُسُلِکَ بِأَفْضَلِ صَلَواتِکَ وَ بارِکْ عَلَيْهِمْ بِأَفْضَلِ بَرَکاتِکَ ...»
- در کتاب «نزهة الزاهد» نيز که در نيمه دوم قرن ششم يا نيمه نخست قرن هفتم نوشته شده آمده است: نوروز فُرس: امام جعفر صادق عليه السلام گفت: چون روز نوروز درآيد، غسل کن و جامه پاکترين در پوش و بوى خوش بکار دار و روزه فراگير و پس از نماز پيشين و ديگر، چهار رکعت نماز کن به دو سلام. پس از الحمد در اول رکعت، ده بار «إنّا أنزلناه» بخوان و در دوم ده بار «قل ياأيها الکافرون» و در سوم ده بار «قل هو الله أحد» و در چهارم ده بار هر دو «قل أعُوذ»ُ. و چون فارغ شوى، سجده شکر کن و اين دعا بخوان، تا تو را گناه شصت ساله بيامرزد. و دعا اين است: «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ الاَْْوْصِياءِ الْمَرْضِيّينَ وَصَلِّ عَلى جَميعِ أَنْبِياءِکَ وَ رُسُلِکَ بِأَفْضَلِ صَلَواتِکَ وَ بارِکْ عَلَيْهِمْ بِأَفْضَلِ بَرَکاتِکَ ...»
- قطب الدين راوندى حديثى درباره نوروز در کتاب لب اللباب خود آورده است: عن رسول الله صلى الله عليه و آله: «ابدلکم بيومين يومين، بيوم النيروز و المهرجان، الفطر و الاضحى». دو روز را براى شما جانشين دو روز کردم. عيد فطر و قربان را به جاى عيد نوروز و مهرگان قرار دادم. مناسب است در اينجا بيفزايم که مراسم نوروز در شهرهاى شيعه نيز برپا بوده است. حداقل دو قصيده از سيد ضياءالدين ابوالرضا فضل الله راوندى از قرن ششم در دست داريم که عيد نوروز را به برخى از بزرگان آن ناحيه تبريک گفته است. در يکى از اين اشعار آمده:
هذا الربيع و هذه أزهاره
وافى سواء ليله و نهاره
- ابن شهر آشوب در «مناقب» خبرى در برخورد منصور با امام کاظم عليه السلام آورده است. وى مى نويسد: منصور از امام خواست تا در عيد نوروز، به جاى او در مجلسى نشسته و هدايايى را که آورده مىشد از طرف او بگيرد. امام در پاسخ چنين گفت:
اِنّى قَدْ فَتَّشْتُ الاَْخبارَ عَنْ جَدّى رَسُولِ الله صلي الله عليه و اله فَلَمْ اَجِدْ لِهذَا الْعيدِ خَبَرا؛ اِنَّهُ سُنَّةٌ لِلْفُرْسِ مَحاهَا الاِْسْلامُ وَمَعاذَ الله اَنْ نُحْيِىَ ما مَحاهُ الاِْسْلامُ. من اخبارى را که از جدّم رسول خدا ( ص) وارد شده، بررسى کردم و خبرى در رابطه با اين عيد پيدا نکردم. اين عيد از سنن ايرانيان است که اسلام بر آن خط بطلان کشيده است. به خدا پناه مى برم از اينکه چيزى را که اسلام آن را از ميان برده دوباره آن را زنده کنم.
صاحب جواهر با توجه به نقل شيخ، ابنفهد، شهيد اول و ديگر متأخرين، بر مسلم بودن استحباب روزه روز نوروز تأکيد کرده است. سپس نقل بالا را از امام کاظم عليه السلام آورده و گفته است که اين نقل نمى تواند معارض ادله استحباب باشد، به علاوه که محتمل است که براساس تقيه صادر شده باشد؛ شايد هم مقصود، نوروزى جز نوروزى باشد که متفق عليه است. بايد توجه داشت که مستند همه، روايت معلى بن خنيس است. به علاوه، اگر تقيهاى در کار بود، بايد امام همان ابتدا موافقت مى کرد نه مخالفت. نکته سوم وى نيز واضح البطلان است، زيرا به هر روى در آن روزگار، يک نوروز بيشتر وجود نداشته است.
اين بود آنچه در منابع شيعه تا قرن ششم در باره نوروز نقل شده است. در اين باره، مهم همان روايت معلى بن خنيس است و جز آن، چيزى درباره تأييد نوروز به چشم نمى خورد. منشأ آنچه در آثار بعدى در باره استحباب غسل روز نوروز و نماز و دعاى مربوطه آمده، همين نص است و بس. البته مطالب ديگرى نيز افزوده شده که به منشأ آنها اشاره خواهيم کرد.
در اينجا بى مناسبت نيست اشارهاى به آنچه در منابع اهل سنت درباره روز نوروز آمده داشته باشيم. به طور کلى بايد گفت که اين عيد، از پس از اسلام مورد توجه حکام اموى و عباسى بوده و به ويژه در حوزه شرق، هداياى نوروز به طور مرتب از طرف حکام از کدخدايان دريافت مى شده است. افزون بر آن ، کار گرفتن خراج نيز براساس نوروز بوده و يکى دوبار در عهد متوکل و معتضد عباسى، نوروز تا تيرماه به تأخير افتاده تا مردم در پرداخت آن گرفتار مشکل نشوند، زيرا در اين وقت محصول به دست مى آمده است. در زمان مقتدر نيز اين مشکل به عنوان نوعى ظلم در حق رعايا مطرح بوده است.
به گزارش يعقوبى، معاويه پس از رسيدن به خلافت، به عبدالرحمن بن ابى بکره نوشته است تا هداياى نوروز و مهرگان براى وى ارسال شود. عمر بن عبدالعزيز، در رديف کارهاى اصلاحى خود اين امر را متوقف کرده و نامه اى به يکى از حکام خويش نوشته تا از گرفتن هداياى نوروز و مهرگان خوددارى کند. بعد از وى، يزيد بن عبدالملک، بار ديگر گرفتن هداياى نوروزى را باب کرده است. در زمان نصر بن سيار نيز گرفتن هدايا در خراسان مرسوم بوده، چنانکه در سال 236 در فارس.
درباره نوروز و مهرگان در ادب عربى، مقالاتى در زبان هاى فرنگى نوشته شده است.
در تمام اين دوران، روز نوروز به عنوان يک روز معين براى مسلمانان شرق شناخته شده بوده و به دليل درگير بودن آن با امر خراج، موقعيت خود را حفظ کرده است. شاعرى در سال 220 هجرى، روز نوروز را در رديف دو عيد «فطر» و «اضحى» قرار داده است:
فأبکوا على التمر أبکى الله أعينکم
فى کل اضحى و فى فطر و نيروز
شواهدى وجود دارد که در اواخر قرن سوم، توده مردم در اين نواحى، در ايام نوروز به آتش بازى و ريختن آب مى پرداختهاند. حکومت نيز به احتمال تحت تأثير فقهاى اهل سنت با آن مقابله مى کرده است.
در حوادث سال 282 آمده است که در اين سال، مردم از آنچه در نوروز عجم، از آتش بازى و ريختن آب و جز آن انجام مى دادند، منع شدند.
در حوادث سال 284 آمده است که روز چهارشنبه، سوم جمادى الثانيه، يازدهم حزيران (ماه ژوئن)، در چهارسوها و بازارهاى بغداد، اعلام شد که کسى در شب نوروز حق روشن کردن آتش و ريختن آب را ندارد. روز پنجشنبه نيز همين اعلان، اعلام شد. اما در عصر روز جمعه، در خانه سعيد بن يکسين، رييس شرطه بغداد، در بخش شرقى بغداد، اعلام شد که خليفه، مردم را در روشن کردن آتش و ريختن آب آزاد گذاشته است. پس از آن توده مردم، حتى بيش از حد به اين کار پرداختند، به طورى که بر روى اصحاب شرطه نيز در مجلس جسر (پل) آب ريختند.
برگزارى مراسم نوروز، نه تنها در شرق اسلامى، بلکه در غرب اسلامى نيز رواج يافته است. به نقل مقريزي در سال 363 هجرى، المعزالدين الله، خليفه فاطمى مصر، دستور داد تا از روشن کردن آتش در شب نوروز و همچنين ريختن آب خوددارى کنند. در همانجا آمده است که در سال361 ، آتش بازى گستردهاى در قاهره انجام شده و اين کار سه روز ادامه يافته است. معز فاطمى، مردم را از روشن کردن آتش و ريختن آب منع کرد و کسانى را نيز گرفته و حبس کردند. همو آورده است که در سال 517 هجرى نيز در روز نوروز هداياى گرانبهايى از طرف امرا تقديم شده که بسيار بسيار مفصل و گرانقيمت بوده است. همو در سال هاى بعد از آن روز، که از آن با عنوان نوروز قبطى ياد شده، از گستردگى بازى و کارهاى ضد اخلاق و گرفتن هديه توسط امير نوروز و جز آن سخن گفته است.
در منابع فقهى اهل سنت هم، مخالفت با نوروز ديده مى شود. از جمله غزالى در کيمياى سعادت بر ضد نوروز سخن گفته است. در منبع ديگرى، گفته شده است: روزه گرفتن روز شنبه، کراهت دارد چون تشبه به يهود است. نيز روزه گرفتن نوروز و مهرگان، چرا که آن هم تشبه به مجوس است. ابن قدامه نيز نوشته است: روزه گرفتن نوروز و مهرگان کراهت دارد، زيرا اينها روزهايى است که کفار آن را بزرگ مىشمرند. گروه طالبان هم که زماني بر افغانستان حکومت مي کردند در سال 1376 ش. اعلام کردند که نوروز برخلاف اسلام و بدعت بوده و برگزارى آن حرام است.
نوروز در منابع شيعىِ قرن هفتم به بعد
همانگونه که گذشت، منابع بعدى با تکيه بر سخن شيخ، به بيان اعمال روز نوروز در کنار اعياد ديگر پرداخته اند. اما بحث مهم از اين زمان به بعد، بحث از تعيين روز نوروز است . کسانى از فقيهان براى تعيين روز نوروز کوششهايى کردهاند. از آن جمله شهيد اول در کتاب «ذکرى الشيعة» است. وى در آنجا با اشاره به روايت معلى بن خنيس نوشته است که مقصود از نوروز، اول سال فارسيان يا وارد شدن خورشيد در برج حمل (فروردين) و يا دهم ايار (دوم ارديبهشت) است. بدين ترتيب سه قول در اينباره نقل کرده که تفصيل آن در سخن ابنفهد آمده است.
عبارت مفصل در تعيين روز نوروز از احمد بن محمد بن فهد حلى است. وى با اشاره به سخن شيخ طوسى در مختصر مصباح المتهجد و چهار رکعت نماز مستحبى آن مىنويسد: «يوم، النيروز جليل القدر»، اما تعيين روز آن از سال مشکل است. اين در حالى است که چون متعلق عبادت الهى شده شناخت آن مهم است و با اين حال، از علماى ما جز آنچه ابن ادريس گفته متعرض بيان آن نشده است. سپس ابن فهد سخن ابن ادريس و شهيد را آورده است | 
