خبرگزاری مهر - گروه فرهنگ و ادب

چه چیز پست مدرن تر از آن که یک شاعر پست مدرن از روی آگاهی و فقط برای بازی ، برای به مسخره
گرفتن فضای کنونی که در آن هیچ محدودیت قطعی و قابل تحمیل نیست و فقط برای خنده گری بنشیند و
غزلی ناب با رعایت تمامی قواعد و عروض بگوید! و در این جاست که یک بار دیگر اهمیت "ذهنیت پست
!مدرن" و " آگاهی " به شکلی بنیادین مطرح می گردد

بیایید جور دیگر نگاه کنیم ( چشم هایمان را بشوییم )‌ کلاسیک - کارها آبشخور مشروعیت خود را از کجا به
دست می آورند؟ چه چیزی باعث می شود که آن ها به خود این اجازه را بدهند که به "غزل پست
مدرن"‌بتازند؟ چرا خود را برحق و پست مدرن کارها را بدون ذره ای پذیرش و انعطاف باطل اعلام می کنند؟

"به نظر من تنها فاکتوری که در خدمت ذهنیت کلاسیک - کاران امروزی قرار دارد فاکتور " تقدم زمانی
است. آن ها نه بر اساس داشته های خود بلکه به پشتوانه ی طول تاریخی و عمر زمانی فضای کاری که در آن
کار می کنند است که تمامی این حقوق را برای خود قائل می شوند... حالا بیایید جریان را معکوس کنیم و این
فرض را بگذاریم که شمس قیس و خلیل ابن احمد و همعصران آن ها به جای آن که تصمیم بگیرند شعر را بر
مبنای قواعد شناخته شده در امروز به نام کلاسیک پایه بگذارند، "سلیقه" شان این گونه شکل می گرفت که
مؤلفه های غزل پست مدرن امروز را پایه ی کاری خود قرار دهند و ما الان چند قرن هجری غزل هایی از
این دست داشتیم که دیگر در واقع به آن ها کلاسیک می گفتیم و ناگهان امروز کسی پیدا می شد و تصمیم می
گرفت که بیاید و قافیه و ردیف و قالب و وزن و عروض و ... را تعیین کند و بعد هم بیت هایی را با وزن های
همسان و فقط با کلمه ها و محتوای تقریبن متغیر به زیر هم می نوشت ! آیا آن وقت این شخص به " میمون
دنبک به دست! " شهره ی عام و خاص نمی شد و مورد حمله و تمسخر قرار نمی گرفت؟ شاید اگر این گونه
بود، امروز کسی مثل من می بایست قلم به دست می گرفت و در دفاع از او و این که او نیز حق دارد قواعد
بازی خودش را تعیین کند و این که اجبار به برداشتن محدودیت خود یک محدودیت است، می نوشت ... اریک
فروم معتقد است که " وحشت از آزادی برای کسی که همیشه در بند بوده است چندین برابر وحشتناک تر از
(وحشت از به بند کشیده شدن برای کسی است که همیشه آزاد بوده است ".... (10

به نظر من غزل پست مدرن بنابر دلایل زیر ناب ترین امکان تبلور فلسفه ی پست مدرن در شعر امروز
:ایران است

الف -  شجاعت آن در دست گذاشتن بر روی غول دنیای کلاسیک یعنی غزل و به بازی دعوت کردن او  و به
عهده گرفتن مبارزه در خط مقدم برای شکستن بت واره های ذهنی دنیای کلاسیک ... غزل پست مدرن همانند
دیگر عرصه های شعر پست مدرن که فقط به موازات دنیای کلاسیک به حیات خود ادامه می دهند سر در
لاک خود فرو نبرده است ... شاخ های غول را در مشت خود گرفته است و با فراروی از احکام چند صد ساله
ی او شاخ اش را شکسته است و ظاهرن قصد دارد تا زمانی که کاملن او را از نفس بیندازد به مبارزه ی خود
.ادامه دهد

ب - سازگار و متناسب کردن مؤلفه های غربی پست مدرن هماهنگ و به گونه ای کاملن درونی شده با فضاها
و ذهنیت شعر ایران ، غزل پست مدرن نه به قواعد خشک و متحجر و از پیش تعیین شده ی شعر کلاسیک
فارسی باج داده است و نه به صورت کورکورانه خود را در خدمت زرق و برق مؤلفه های غربی قرار داده
،است و به آن ها نیز باج نداده است...  . ( من معتقدم آن دست از پست مدرن کارهای ما که به بیراه می روند
صرفن از مؤلفه های فلسفی و عمیق پست مدرن،‌ یک زرق و برق ساده دیده اند، متناسب با آرزوها و ژست
(های روشنفکرانه ی آن ها ) (11

پ - غزل پست مدرن با این نامگذاری ، حلقه و زنجیره ی تکاملی شعر ایران را برای بررسی مراحل تحول
تاریخی آن در آینده کامل کرد... وجود غزل پست مدرن  در این دوره پاسخ محکمی خواهد بود به منتقدین و
پژوهشگرانی که در قرون آینده می خواهند حلقه ی ارتباطی میان دو عصر متفاوت هنر ادبی را بیابند ، آن ها با
وجود غزل پست مدرن دیگر به دنبال یک حلقه ی مفقوده نخواهند بود  . ( کاش کلاسیک کاران ما کمی از این
(نظر به جایگاه خود فکر می کردند

ت - غزل پست مدرن با هشیاری از موقعیت تاریخی امروز و مؤلفه های تازه استفاده کرد تا بار دیگر دریاچه
ی زیبای شعر کلاسیک فارسی را که می رفت به یک مرداب و باتلاق بدل شود ، به حرکت و موج در آورد و
،با این کار نشان داد که بیش از آن که از یافته های تازه ی خود برای خود آن یافته ها و مؤلفه ها نگران باشد
نگران ادبیات خود و دلسوز تاریخ ادبی – هنری خود می باشد که امروزه به هر حال خواسته یا ناخواسته و به
میراث در دستان ما قرار گرفته است و به جای اینکه سنگ مولفه ها را به سینه بزند

آن ها را به خدمت ادبیات بومی خود درآورده است ، غزل پست مدرن مولفه ها را به صورت خام به کار نمی
برد بلکه آن ها را می جود و به گونه ای که با بافت و پس زمینه ی ادبیات بومی ما برای هضم سازگار باشد
...می بلعد و به تلاش اش برای بهتر عمل کردن در این راه ادامه می دهد

ساختن یک ساختمان تازه در زمینی خالی بسیار ساده تر از بازسازی و به روز کردن و دوباره مقاوم
...سازی و در یک کلام دوباره " قابل استفاده " کردن یک بنای باستانی است

هر چند من خود یک شاعر غزل سرا در حوزه ی پست مدرن نیستم اما همواره به شعرای غزل پست
مدرن با نگاه تحسین می نگرم و غزل پست مدرن را ناب ترین امکان تبلور فلسفه ی پست مدرن در شعر
...امروز ایران از منظر مسیر شناسی تاریخی – اجتماعی آن می دانم


:یک پیشنهاد

بیایید ظرفیت و انعطاف خود را افزایش بدهیم و پذیرای تمامی جریان های فکری و هنری جاری در پیرامون
خود باشیم . بیایید دست از این تصور که ما به قواعد آسمانی و نهایی و بی زمان معیار و سنجش آثار هنری
دست یافته ایم، دست برداریم. بیاییم اگر نمی خواهیم پست مدرن کار کنیم و از آن بدمان می آید، کاری نکنیم
که با توجه به بافت و پس زمینه ی اجتماعی – تاریخی کنونی عملی هزار برابر پست مدرن تر از پست مدرن
ترین آثار باشد !‌ بیایید کمی سرمان را از لای اوزان و عروض بیرون بیاوریم و چند لحظه دست از تقطیع
کردن هر چه به آن می رسیم ، برداریم. چند لحظه سرمان را به چپ و راست بگردانیم و ببینیم که در چه
...دنیایی در کجای آن زندگی می کنیم

پانوشت ها

 نظر کلي •
 فلسفه ي هنر است . گرچه در بند تعريف نمي آيد، اما هنر را مي شود با طبقه Aesthetics زيبايي شناسي
.بندي هاي مختلفي مانند تجسم، شکل نامتناقض، بيان حس برانگيز و هدف اجتماعي بررسي کرد

مقدمه •
 زيبايي شناسي هنر را تجزيه و تحليل مي کند و کوشش مي کند به سوال هايي اين چنين پاسخ بدهد : هنر چيست
( چگونه آن را تشخيص مي دهيم؟ چگونه درباره ي آن به داوري مي نشينيم؟ کار هنري چه اهدافي دارد ؟(1
.اصلن چرا بايد چنين پرسش هايي داشته باشيم ؟  در آغاز بايد گفت که اين به خاطر کنجکاوي عقلاني است 
ديگر حرفه ها در هدف شان شفاف اند ولي چرا هنر نيست ؟ و اگر به طوري که خواهيم ديد پاسخ هاي قابل
تعريفي براي آن نداريم و هيچ چيز که پرسش هاي بيش تر ما را دربر نگيرد، شايد تنوانيم بينشي لازم براي اين
فعاليت بسيار پيچيده ي انساني به دست آوريم. علاوه بر اين، موضوعات عملي ي هم وجود دارند. هر روز در
مجله ها، نمايش ها و نمايشگاه هاي هنري گسترش مي يابند و درباره ي بعضي از اين کوشش ها  بدگماني دست
(انداختن ، ظاهرسازي هاي پوچ همراه است که نيرنگي براي اجتماع بردبار است.(2
اگر بپرسيم : آيا اين واقعن هنر است، خيلي مواقع با  جواب دندان شکني روبرو مي شويم : اگر نيست ، غير اين را ثابت کن
هنر هماني است که هست . و تو فقط خيلي گيجي ، يک آدم متوسط يا کسي که درست آموزش نگرفته که چنين
چيزي را بفهمد. اگر مي توانستيم چيز شبيه خط  به دور بيان هنرمندانه رسم کنيم ، يک حلقه ي ايمني ، مطمئن
Tمي شديم که بخش بزرگ پايه ريزي هنر- که اصيل ، از خود گذشته و سرشار استعداد که کمک يار جامعه است
به سمت شرايط بهتري رفته است. براي اين کار مطمئنن هنرمندان اصيل مورد نظر ما نيستند، چون شده که کوري
راهنماي کور ديگري باشد ؟
هنر ، بيش از حد عرضه شده است. تنها کمترين درصد هنرمندان به ندرت از کار هنري خود تامين مي شوند، که
موجب مي شود بخش بزرگي از آن ها به تدريس ، نقد يا کارهاي رده پايين پاره وقت رو بياورند. چنين شرايطي
در حرفه هاي ديگر وحشتناک است . وکلا، دانشمندان، پزشک ها، و غيره خوشان را با سازمان هاي صنفي
شغلي، درصد درآمد و تعريف روشن نقش اجتماعي خود سازمان بخشيده اند . جامعه ي آن ها آگاهي شان را به
هم انتقال مي دهند : فرآورده هاي کوشش مادام العمر شان آزموده مي شود، محدود مي شود و براي کاربرد آني
آماده مي شود. اختراع دوباره ي چرخ، يا ريسک کردن بيرون محدوده ي شان بدون پشتوانه ،  تمرين کردن و
کمک يار استاد براي پاگرفتن يک شاگرد ، از کارهاي آنان نيست. هنر شايد در جامعه ي فن آوري شده و
مصرفي امروز به حاشيه رفته باشد اما نکته ي روشني از عينيت هاي آن مي تواند در بازگشت اش به جامعه
(کمک کند.(3

تعريف هنر •
پس هنر چيست ؟ لزوم آن ( با قبول ديدگاه فلسفي ) و شرايط اعتبار آن چيست ؟ بسياري از اين تعريف ها-  بي
است . شش شرط آن به صورت Tatarkiewiczنهايت دور تا يونان قديم -  اما يکي از کامل ترين شان تعريف
زيرند : زيبايي ، فرم ، تجسم ، ، بازساخت واقعيت، بيان هنري و نوآوري. آيا اين تعريف کامل است ؟ متاسفانه
مشکل بتوان کاملن اين عبارت ها را مشخص کرد و در نتيجه آن ها را با شرايط مورد نياز و مناسب آميخت  و
جنبه ي کيفي آن را پوشش داد – آيا همه ي اين ها بايد شناخته شده باشند ؟ حتا در پيش پا افتاده ترين هنر
بازاري هم مي توانيم اين شرايط را تا حدودي برآورده بدانيم. چگونه مي توانيم بازه ي کفايت تعريف را مشخص کنيم؟
(با موافقت همگاني  سليقه ي جامعه ؟آيا ديدگاهي که کمتر مقيد به زمان باشد را برگزينيم و به هنر در طي دوره ها توجه کنيم ؟  (4
در اين صورت مشکلات جابجايي مرزها و انتظارات را خواهيم داشت . يوناني ها فرقي بين هنر و صنعتگري قايل نبودند، و بر
Charles Batteux اساس حسن استفاده، روي موفقيت هنري قضاوت مي کردند. در واقع تا سال 1746 که
بين هنرهاي زيبا و هنرهاي صنعتي فرق گذاشت، و تنها اين قرن بود که چنين تنشي بر بيان خلاقيت و شخصي
وارد آمد. پس آيا ما بايد جستجوي تعاريف را تمام کنيم و به توافق اجتماعي و انتظارات نگاهي نزديک تر کنيم ؟
فيلسوف ها ممکن است  حس کنند که اين شکست عقلانيت است - اين نقش آن ها بوده است که به وضوح و
قطعيت برسند، گفته هايي را درست اند بدون توجه به مکان يا گوينده جدا کنند . اما شايد ( همان طور که
 و ديگران خاطر نشان کردند.) هنر يکي از آن رسته هاي اساسي باشد که بيش تر واکافت نشود ، و Strawson
به عبارت هاي بنيادي بيش تري تقسيم نشود . و در اين جا هميشه شک گرايي ويتگنشتاين
درباره ي تعريف ها مي آيد – که عبارت ها معمولن شبکه اي از کاربردهاي همپوشان دارند که به اين معناست
.که به روشي که کلمه ها استفاده مي شوند قرار مي گيرد و نه در همان امري که خدا يا فلسفه قرار داده است

کيفيت هاي زيبايي شناسي •
فرض کنيد بيش تر از شک گرايي ويتگنشتاين  استفاده کنيم ، جستجوي تعاريف را رها مي کنيم
اما  به ويژگي هاي هنر و آثار و خواصي که در ابعاد گسترده براي آن چه که خود را به عنوان "هنر "  پابرجا
مي کند توجه مي کنيم. اين ها چه خواهند بود ؟ زيبايي چه خواهد بود ، يقينن –  يعني تناسب، تقارن، نظم
گوناگوني که خوشايند است. بنابراين زيبايي تا احساسات نزول مي کند -  نه لزومن احساسات مجرد و گذرا که
موضوعاتي که در نهايت نمي توانند توجيه شوند؟ بله، اين پاسخ را ديويد هيوم   و جرج
سانتايانا دادند.اما پس از آن ويتگنشتاين گفت که ما بايد از اين که
توصيف هاي زيبایی شناسی واقعن عینیت داشته باشند را کنار بگذاریم ، که این کار نادرست است. شاید ما نمی
دانیم که باید نوشته ای را مثلن "یکنواخت " یا به بیان ساده تر " کند- جریان " بنامیم ، اما آن را انرژی دار
.نمی خوانیم
(5)خوب ، آیا نیاز داریم که درباره ی زیبایی جستجوی بیش تری کنیم؟ شاید ، چون واژه ای سودمند و جهانی است
اما فیلسوف های معاصر مشکلات بزرگی در واکافت مناسب این واژه دارند – یعنی در مجرد کردن و تناسب
معتبری که کاملن درست باشند. مطمئنن هنر از دوره های دور با ما سخن می گوید و ما احتمالن باید این طور
فکر کنیم که هنر ، پنداشت زیبایی است. اما نمونه هایی را ببینید. ما پیکرتراشی قرن چهارم آتن را بزرگ می
داریم اما دوره ی میانه را خیر. ما آن مرمرهای با اصالت سپید دوره ی خودشان را ترجیح می دهیم در حالی که
حقیقتن یونانی ها آن ها را به زنندگی مدل های بازار مکاره منقش کرده اند. به نظر می رسد ما نمی توانیم از
فحوای هنر چشم پوشی کنیم و در واقع باید نشان دهیم چگونه این فحوا موثر است . روشن است که زیبایی بر
.اساس یک دستوالعمل به وجود نمی آید و اگر آثار هنری مجرد زیبایند، نمایانگر برداشت مجردی از آن نیستند

خطرهای زیبایی شناسی •
بنابراین هنرمندان تا اندازه ای از زیبایی شناسی دریغ می کنند که حس می شود هنر بسیار گونه گون و متغیرتر
از آن است که تابع قاعده ای باشد. هنرمندان حس می کنند تئوری ، راهبر عمل نیست اما با فاصله ای مناسب از
تئوری آن را دنبال می کنند تئوری بیش از آگاهی دادن و الهام بخشیدن محدود می کند . علاوه بر این حرفه ای
ها – آن ها که با کلمه ها زندگی می کنند و بر این اساس آن کلمه ها باید برای آنان زنده باشد – از شیوه ی دست
و پا گیر و مبهم دانشگاهی به شوق نمی آیند. در این زبان هر دستور ادا شده ای خیلی بدبینانه است. مطمئنن ادبیات
بر اساس قاعده ای پا نگرقته است ، اما از ادبیات قواعدی استنتاج شده است - از آثار خوب هنری برای
فهمیدن بهتر آن چه که در آن ها مشترک است توجیه عقلانی می شود. و اگر نظریه پردازان ( فلاسفه، جامعه
شناسان، زبان شناسان و غیره ... ) جنبه ی زیبایی شناسی کاملن رشد یافته ای نداشته باشند -  که متاسفانه
.ندارند – تئوری های آنان دور از معیارهای لازم خواهد بود
اما تئوری باید به صورتی باشد.که بیش از آن که نسخه پیچی کند ، شفاف سازی کند. شک نیست همان طور
که راسل پیش از رایلی مشاهده کرد ، فلسفه با پرسش درباره ی آن چه که به طور جدی به آن شک نداریم می
پرسد و به اظهار نظر قطعی درباره ی آن چه که به آن ایمان دارند، پایان می دهد، اما ادبیات خلاقه بی کاستی
های خودش نیست. چیزهای بیش تری می تواند با گفتمان آگاهانه بین بازه ها و اشتیاق گروه ها به نگریستن از
دیدگاه شک برانگیخته ی هم ، آموخته شود. فلسفه به طوری که شاید مبهم و انتزاعی است سرسختانه  به
.پیشروی ادامه می دهد تا به نقطه نظرهایی برسد که بعضی از جنبه های هنر را روشنی ببخشد

 هنر همانند تجسم •
اولین وظیفه ی هنر چیست ؟ تجسم (6) . درست است که نقاشی و موسیقی انتزاعی هم داریم که هیچ چیز جز
احساس را به شکل نمادین نمایش نمی دهد ، اما ادبیات همواره ازیک عنصر تجسم ، تقلید و بازنمایی برخوردار
،است . متناوبن کوشش هایی شده تا ادبیات را از این بی روح بودن– توسط عرفان ایرانی ، انگیزش هایکویی
.شعر ناب و غیره – و محدودیت استفاده گرایی  پالایش کنند اما تجسم و بازنمایی دوباره بازمی گردد
،چگونه به این تجسم دست می یابیم ؟ هیچ کس بر این باور نیست که این تج